Cảm nhận về không gian là một trong những yếu tố làm nên sự sống động. Trong phần này, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu cảm nhận về không gian trong biểu diễn trực tiếp là như thế nào.
Trước khi bắt đầu, chúng ta sẽ điểm qua một số khác biệt giữa âm thanh của biểu diễn trực tiếp và âm thanh tái tạo đã được rút ra từ kỳ trước.
Đối với biểu diễn trực tiếp:
· Nguồn tạo âm thanh có tính đa hướng, phát âm thanh về tất cả mọi phía. Phần lớn âm thanh sẽ không hướng về phía người nghe.
· Cảm nhận về âm sắc, không gian và độ bao phủ được tạo ra từ âm thanh phản hồi là yếu tố quan trọng của buổi biểu diễn.
· Các buổi diễn được điều chỉnh về mặt kích thước, các sắp đặt và phong cách chơi của dàn nhạc để phù hợp với đặc tính của phòng hòa nhạc.
· Các nhạc sĩ cổ điển đôi lúc viết nhiều phiên bản cho một bản nhạc, dùng để biểu diễn ở những nơi khác nhau, thay đổi nhịp độ và nhạc cụ để bù lại cho kích thước và đặc tính của nơi biểu diễn.
· Mỗi phòng hòa nhạc lại phù hợp với những thể loại nhạc khác nhau. Một phòng hòa nhạc chung có thể biểu diễn được tất cả các loại nhạc là điều bất khả thi, trường hợp dùng thiết bị để điều chỉnh âm thanh phản hồi và độ vang.
Đối với âm thanh được tái tạo lại:
· Hầu hết các loa có hướng tính mạnh và đều hướng về phía người nghe.
· Trong trường hợp lý tưởng nhất, cảm nhận về âm sắc, phương hướng, khoảng cách, không gian và độ bao phủ nên được thể hiện bằng hệ thống đa kênh, với những âm thanh khác nhau đưa đến những loa khác nhau ở vị trí cụ thể.
· Trong điều kiện lý tưởng, những gì người nghe nghe được nên ít bị ảnh hưởng bởi phòng nghe.
· Trên lý thuyết, khi sử dụng đúng thiết bị thu âm và hệ thống đa kênh, ta hoàn toàn có thể tạo ra cảm giác về không gian nơi âm thanh xuất hiện.
Những phòng hòa nhạc lớn thường là thách thức đối với nhiều thể loại nhạc xưa. Michael Forsyth giải thích về điều này như sau: “Nó giống như việc dàn hòa nhạc 21 người biểu diễn nhạc giao hưởng của Haydn bằng nhạc cụ baroque trong một phòng hòa nhạc với 3000 khán giả. Cảm nhận về độ phủ của âm thanh bị giảm đi khá mạnh, cùng với đó là tác động lên cảm xúc. Khi dàn nhạc chơi đến các đoạn forte mạnh mẽ trong một căn phòng với kích thước phù hợp, ta có thể nghe thấy các phản hồi âm mạnh từ vách tường cho đến trần nhà “phủ kín cả gian phòng.” Khái niệm “ấn tượng về không gian” (raumlichkeit) được đánh giá là khá quan trọng để buổi biểu diễn trở nên hấp dẫn. Nếu như dàn nhạc không thể tái hiện đoạn forte ở mức độ đầy đủ, màn biểu diễn trở nên kém hấp dẫn bởi các phản hồi âm dường như bị hạn chế quanh khu sân khấu biểu diễn chứ không tỏa ra được mọi hướng.”
Để khắc phục, người ta thường tăng lượng nhạc công chơi kèn đồng hoặc sáo gỗ, từ đó đáp ứng được yêu cầu về chất âm ở những phòng hòa nhạc nhất định. Ngày nay, các thiết bị điện tử sẽ hỗ trợ cho cả phản hồi âm học trong phòng biểu diễn cũng như âm thanh đầu ra từ dàn nhạc đang chơi.
Hiện tượng “cảm nhận không gian” cũng xuất hiện trong âm thanh tái tạo. Khi mở nhạc với âm lượng to hơn, trải nghiệm nghe sẽ trở nên sống động hơn do các âm phản hồi vốn khá nhỏ giờ đã có thể nghe được. Âm bass trở nên tròn trịa hơn, chất âm tổng thể cũng trở nên rộng rãi, phủ khắp hơn. Một bản giao hưởng khi chỉ được chơi ở mức âm lượng nền vẫn rất êm tai, nhưng không đem đến cảm giác rộng rãi, sống động được. Khi ngồi trong xe ô tô, ta cũng trải nghiệm được hiệu ứng tương tự khi các phương tiên bên ngoài đang di chuyển. Tiếng xe cộ, đường phố và tiếng tốc độ lấn át hết các âm thanh nhỏ, đến mức các âm thanh này bị chi phối bởi âm thanh trực tiếp. Âm thanh bao trùm tổng thế bị lấn át bởi tiếng xe cộ, khiến khoảng động bị giảm hẳn. Những gì chúng ta nghe thấy trong một bãi đậu xe, hoặc trên đường trong lúc dừng lại, sẽ rất khác so với những gì chúng ta nghe thấy khi đi rất nhanh trên đường cao tốc.
Ngay cả ở nhạc cụ, ta cũng có thể thấy dấu vết của việc tìm kiếm âm thanh giàu nặng lượng hơn. Hầu hết mọi người đều tin rằng những cây violin của Stradivari sở hữu chất âm tinh tế, dịu dàng. Trong tay những nghệ sĩ giỏi nhất thì điều đó là sự thật. Tuy nhiên, chúng cũng sở hữu âm lượng lớn hơn những cây đàn khác, một đặc điểm được củng cố bởi cần đàn dài để có thể giữ cho dây căng hơn bình thường.
(Hết kỳ 2)
Bạn có thể xem thêm phần khác tại đây
Biểu diễn trực tiếp – Giới hạn mà loa chưa thể tái tạo (phần 1)
Biểu diễn trực tiếp – Giới hạn mà loa chưa thể tái tạo (phần 3)
Nguyễn Hào
Các bạn có thể tham khảo các sản phẩm khác tại đây
