Ở kỳ này, chúng ta sẽ cùng lý giải vì sao bằng sáng chế lại là thứ điều kiện cần có đối với các nhà phát minh, buộc họ phải đấu tranh để có thể giành được nó bằng mọi giá.
Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất là tiền đề để mở ra thời kỳ của các cuộc chạy đua công nghệ, thậm chí tranh chấp bằng sáng chế về sau này. Ở thế kỷ 18, nhân loại chứng kiến sự phát triển sản xuất hàng hóa của ngành công nghiệp dệt, bắt nguồn từ những thứ như máy kéo sợi Jenny hay động cơ hơi nước của James Watt. Những thiết bị này về cơ bản đã tăng đáng kể năng suất lao động của công nhân, từ đó góp phần đem đến giá trị thặng dư lớn hơn nhiều so với trước kia. Về sau, với nhu cầu cung cấp máy móc và năng lượng cho công nghiệp dệt, các kỹ thuật gia công sắt thép được cải thiện và than đá sử dụng với khối lượng lớn. Thương mại mở rộng tạo điều kiện cho sự ra đời của kênh đào giao thông và đường sắt. Bên cạnh đó, đường giao thông được nâng cấp lớn cho hoạt động giao thương nhộn nhịp. Động cơ hơi nước sử dụng nhiên liệu than và máy móc dẫn động bằng cơ khí đã đưa đến gia tăng năng suất lao động đột biến. Sự phát triển của máy móc trong hai thập kỷ đầu của thế kỷ 19 tạo thuận lợi cho lĩnh vực chế tạo máy, phục vụ những ngành sản xuất khác.
Theo sau cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất là cuộc cách mạng lần thứ hai, diễn ra từ những năm 1860. Các tiến bộ kinh tế và kỹ thuật ở giai đoạn này chủ yếu xoay quanh điện tín, điện thoại, đường sắt và việc áp dụng dây chuyền sản xuất hàng loạt. Đây cũng chính là thời đại phát minh một cách ồ ạt ở châu Âu. Mặc dù Benjamin Franklin là người đầu tiên đặt nền móng cho hiểu biết khoa học về điện, Michael Faraday và Bernard Ohm mới là những người đưa các hiểu biết này vào các ứng dụng thực tế, xây dựng thành hệ thống ngày này. Henrich Helmholtz và Jules Antoine Lissajous là những người tiên phong trong lĩnh vực khoa học thính âm. Nhìn chung, bên cạnh họ còn rất nhiều người khác. Không ít trong số này ngoài việc tạo ra sản phẩm còn xây dựng hẳn lý thuyết trừu tượng, loại khoa học nghiên cứu thuần túy nhất. Ở thế hệ này, những người có chuyên môn nghiên cứu rất nhiều, nhưng cũng có những người chỉ đơn thuần là tay mơ, có tiền và yêu thích khoa học, hoặc chỉ đơn giản là chỉ muốn làm gì đó để được người đời tôn vinh. Trái ngược lại, các nhà phát minh người Mỹ theo đuổi con đường thực dụng hơn. Họ quan tâm đến việc các phát minh của mình có thể áp dụng vào công việc hàng ngày không. Và phần lớn đều có giá trị ứng dụng rất cao ở ngoài đời thực.
Cuối thế kỷ 19, các nhà phát minh cũng đồng thời là doanh nhân công nghệ. Muốn quảng bá tốt cho phát minh của mình, họ không chỉ cần có kỹ năng nghiên cứu, phát minh mà còn có cả tư duy của người làm kinh doanh. Điều này phần nào dẫn đến cuộc chạy đua phát minh, tranh chấp ản quyền từ năm 1880 đến 1910. Phonograph chính là ví dụ điển hình cho thời đại của các phát minh này. Cạnh tranh chính là yếu tố mấu chốt để phát triển. Edison sở dĩ thành công với phonograph vì nó đem đến những trải nghiệm âm thanh cực kỳ ấn tượng, thế nhưng nếu nhìn nhận công bằng thì thành công của Edison vốn được mở rộng từ các thí nghiệm của đồng nghiệp cũng như những người tiền nhiệm. Theo sau bằng sáng chế của Edison, phonograph ngày càng được tinh chỉnh, cải tiến dần bởi các nhà khoa học đối thủ của ông.
Thế nhưng, vì sao thế giới vẫn chỉ nhớ đến Edison? Trước hết, là một nhà kinh doanh, Thomas Edison hiểu rằng cả marketing và kỹ năng phát minh, sản xuất đều quan trọng như nhau. Muốn thành công trước công chúng khó tính thì nhà phát minh phải có cả hai điều này. Theo Oliver Read và Walter Welch, phonograph thực chất vốn là một phát minh đơn giản và hiệu quả hơn so với điện thoại. Công nghệ tiên tiến của phonograph cùng kỹ năng bán hàng giỏi, kết hợp khả năng sản xuất hàng loạt đã giúp công nghệ này bước vào văn hóa đại chúng đầu thế kỷ 20.
Các nhà phát minh có thể giữ bản quyền cho phát minh của mình, thế nhưng khi phục vụ cho mục đích công nghệ, không phải chỉ có một phát minh duy nhất ấy. Hãy thử coi phát minh đó giống như một định dạng, kinh nghiệm của con người từ trước đến nay cho thấy một định dạng có thể nắm giữ vai trò thống trị trong khoảng thời gian dài, nhưng rồi về sau sẽ bị lật đổ bởi những định dạng khác. Đây là một cuộc chiến không có hồi kết, và nếu để ý hơn, ta sẽ thấy rằng từ cuộc chiến nắm giữ bằng sáng chế, vô hình chung một cuộc chiến khác đã được nhen nhóm, đó là cuộc chiến định dạng.
Bạn có thể xem thêm phần khác tại đây
Lịch sử âm thanh: Cuộc chiến bằng sáng chế (phần 1)
Các bạn có thể tham khảo các sản phẩm khác tại đây
Nguyễn Hào
