Độ động thường được biết đến là khác biệt về mặt âm lượng giữa nốt nhạc lớn tiếng nhất với nốt nhạc nhỏ tiếng nhất. Tuy nhiên, độ động có đơn giản chỉ là như vậy?
Điều đáng ngạc nhiên là trả lời cho câu hỏi: “Độ động là gì?” lại không hề đơn giản. Chúng ta thường tin rằng giá trị độ động nên dùng để đo sự biến thiên hoặc dao động trong mức độ âm lượng của bản nhạc. Hãy cùng thử kiểm tra xem điều này đúng đến mức độ nào. Đồ thị dưới đây so sánh sự thay đổi giá trị RMS thu được từ hai bản nhạc: Fuk của Plastikman và Smells Like Teen Spirit của Nirvana. Có thể thấy mức âm lượng của Smells Like Teen Spirit có độ dao động lớn hơn so với Fuk. Điều này không quá ngạc nhiên, bởi nhạc của Plastikman vốn là nhạc techno tương đối tối giản, trong khi nhạc của Nirvana thường có các đoạn rất mềm mại kết hợp với đồng ca khá ồn ào.
Tuy nhiên, kết quả này thay đổi rõ rệt nếu ta thực hiện phân tích sử dụng khung thời gian là 100 mili giây thay vì 2 giây. Trên một quãng thời gian dài, nhạc của Plastikman thể hiện giá trị RMS tương đối ổn định. Nhưng nếu xét trên một khoảng thời gian ngắn, như ở đồ thị thứ hai, bản nhạc này sẽ thể hiện mức độ thay đổi cao hơn do sử dụng các đoạn chơi trống rất ồn ào. Do đó, nếu thực hiện phép đo “dao động về mức độ”, chúng ta cần xét đến khung thời gian được sử dụng.
Tất nhiên, điều này cũng dấy lên câu hỏi làm thế nào để tính được dao động về mức độ thực tế, hay làm thế nào để thu được một giá trị số có thể là kết quả đo của “độ động”. Chúng ta có thể đo biên độ dọc tổng thể của đường cong RMS tương ứng với một bản nhạc theo khung thời gian nhất định, bằng cách tính tổng biên độ của từng chuyển động dọc. Điều này nhìn chung khá hợp lý: khi quan sát lại đồ thị đầu tiên, với đường cong màu xanh trông dao động hơn đường màu đỏ, biên độ dọc của đường cong màu xanh cũng lớn hơn đường màu đỏ. (Về mặt toán học, từ đây có thể đánh giá tổng của đạo hàm giá trị RMS).
Nhưng trên thực tế, phương pháp này lại tỏ ra thiếu tin cậy. Trong số các vấn đề này, có vấn đề như sau: một đỉnh cô lập trên đường RMS phẳng sẽ làm sai lệch số đo, tạo ấn tượng sai về độ dao động RMS đáng kể. Có một phương pháp tốt hơn, tương tự như phương pháp được EBU sử dụng để đánh giá độ lớn tiếng, bao gồm xử lý độ biến thiên RMS thay vì tính dao động động của nó. Thay vì trực tiếp đánh giá một ‘tính dao động RMS’, ta có thể tính toán sự phân bố các giá trị RMS thu được trong quá trình phân tích. Sự phân phối được thể hiện ở đồ thị thứ ba mà ta vừa quan sát. Sau đó, chúng ta đo tiếp “độ trải rộng” của độ phân bố bằng một mẹo tương tự như ‘phương pháp phạm vi liên vùng’ trong thống kê mô tả: độ trải rộng của đường cong giá trị RMS sẽ chỉ được xét ở phạm vi 5% đầu tiên và 10% cuối cùng. Chúng ta có thể thấy rằng đối với khung thời gian 2 giây, Smells Like Teen Spirit có độ trải rộng RMS lớn hơn Fuk.
Tiếp theo, ta thay đổi khung thời gian đo độ trải rộng RMS từ 2 giây xuống còn 0.1 giây. Kết quả này được thể hiện ở đồ thị thứ tư và lần này vẫn được giữ nguyên: độ trải rộng của Fuk lớn hơn nhiều so với Smells Like Teen Spirit. Với những khung thời gian khác nhau, kết quả này vẫn được duy trì, trừ khung thời gian 0.18 giây, khi các đoạn trống của Fuk thể hiện ảnh hưởng rõ rệt.
Những gì thể hiện ở đồ thị thứ năm cũng là một phương pháp tốt để đo “độ động” của một bản nhạc. Giả sử, thay vì xử lý giá trị RMS của tín hiệu, ta chuyển sang một phép đo độ lớn tiếng dựa trên cảm nhận, giống như phép thử được nhắc đến trong tiêu chuẩn BS 1770 của ITU. Như vậy, chúng ta sẽ phải xử lý cái gọi là “khoảng âm lượng”. Trên thực tế, đây về cơ bản cũng chính là cách mà EBU định nghĩa “khoảng âm lượng” trong tài liệu EBU Tech 3342.
Như vậy, vẫn còn tồn đọng câu hỏi về việc có nên sử dụng thuật ngữ “độ động” hay không. Chúng ta không có khái niệm chính thức về độg động, và rất có thể nhầm lẫn giữa mức ồn của âm thanh với độ động của một phương tiện thu âm, vốn là sự khác biệt giữa âm thanh lớn nhất và âm thanh nhỏ nhất. Do đó, chúng ta sẽ không sử dụng thuật ngữ độ động liên quan đến một bản nhạc mà thay vào đó sử dụng “biến thiên giá trị RMS” hay “biến thiên khoảng động”.
(Hết kỳ 2)
Bạn có thể xem thêm phần khác tại đây
Độ động và Cuộc chiến âm lượng (phần 1)
Độ động và Cuộc chiến âm lượng (phần 3)
Độ động và Cuộc chiến âm lượng (phần 4)
Nguyễn Hào
Các bạn có thể tham khảo các sản phẩm khác tại đây
